Yemek Borusu Darlığı ve Yabancı Cisim

Çocukta yutma güçlüğünün en önemli nedenlerinden biri yemek borusu darlığıdır. Darlık çoğu zaman bir anda ortaya çıkmaz; haftalar içinde yerleşir ve belirtileri sinsi biçimde artar. Aileler önce çocuğun et ve ekmekten kaçındığını, sonra lokmaları suyla indirmeye çalıştığını fark eder. Bu dönemde çocuk yeterli besin alamadığı için kilo alımı yavaşlar. Darlığın nedenini bulmak, tedavinin yönünü doğrudan belirler.

Yemek Borusu Darlığı Çocukta Neden Gelişir?

Yemek borusu darlığı çocuklarda çoğunlukla sonradan gelişen bir hasarın ardından ortaya çıkar. En sık karşılaştığım neden kazayla içilen temizlik maddeleridir. İkinci sırada yemek borusu ameliyatı geçirmiş çocuklarda birleşme yerinde oluşan daralma yer alır ve bu grubu özofagus atrezisi başlığı altında anlattım. Süreğen asit kaçağı da mukozayı aşındırarak iyileşme sonrası darlık bırakır.

Uzun süre takılı kalan yabancı cisimler bir diğer nedendir. Cismin bastığı bölgede dolaşım bozulur, doku zedelenir ve iyileşirken büzüşür. Bu cisimler arasında en tehlikeli olanı düğme pildir, çünkü tükürükle temas ettiğinde kimyasal bir yanık oluşturur. Pilin takılı kaldığı her saat hasarın derinleşmesine yol açar. Bu konuyu yabancı cisim yutma başlığı altında ayrıntılı anlattım. Asit kaçağının darlığa katkısını ise gastroözofageal reflü başlığı altında bulabilirsiniz.

Daha seyrek görülen nedenleri de gözden geçiririm. Doğumsal darlıklarda yemek borusu duvarında kıkırdak artığı, ince bir zar ya da kas kalınlaşması bulunur. Alerjik kökenli iltihaplar yıllar içinde yemek borusunu daraltır ve bu çocuklarda biyopsi isterim. Nedeni ortaya koymak, genişletme dışındaki tedavileri de planlamamı sağlar.

Yutma Güçlüğü ve Takılma Hissi Nasıl Anlaşılır?

Yutma güçlüğü, darlığın ilk ve en güvenilir belirtisidir ve çoğu çocukta katı gıdalarla başlar. Çocuk önce et, ekmek ve pirinç gibi lokma hâlinde kalan besinlerden kaçınır. Darlık ilerledikçe yumuşak gıdalar da güç geçer ve en sonda sıvılar bile takılır. Bu sıralamayı öyküde ayrıntılı sormam tanıyı hızlandırır.

Takılma hissini çocuklar farklı sözcüklerle anlatır. Küçük çocuklar göğsünü ya da boğazını işaret eder, büyük çocuklar lokmanın orada durduğunu söyler. Her lokmadan sonra su içme çabası tipik bir davranıştır. Yemek süresinin uzaması, lokmaların aşırı çiğnenmesi ve tabakta yemek bırakılması da aynı anlama gelir.

Lokmanın geri gelmesi kusmadan ayırt edilmelidir. Darlıkta çıkan içerik sindirilmemiş besindir ve ekşi bir tat taşımaz. Yemek sırasında öksürme, tıkanma ve salya artışı tabloya eşlik eder. Lokmanın soluk yoluna kaçması yinelenen akciğer enfeksiyonlarına yol açar.

Kostik Madde İçilmesi Sonrası Neden Darlık Oluşur?

Kostik madde, yemek borusunun duvarını kimyasal olarak yaktığı için iyileşme sürecinde darlık bırakır. Lavabo açıcı ve sanayi temizleyicileri gibi bazik maddeler dokuyu eriterek derin bir yanık yapar. Asit içeren ürünler ise yüzeyde pıhtılaşma oluşturur ve hasarı daha çok midede bırakır. Her iki durumda da yanık iyileşirken yerini sert bir bağ dokusu alır.

Bu bağ dokusu haftalar içinde büzüşür ve yemek borusunun çapını daraltır. Bu nedenle yutma güçlüğü kaza anında değil, izleyen haftalarda başlar. Ailenin ilk günlerde çocuğu iyi görmesi yanıltıcıdır. Ağız içinin temiz görünmesi de yemek borusunun sağlam olduğunu göstermez.

İlk yardımda yapılan yanlışlar hasarı büyütür. Çocuğu kusturmaya çalışmak maddenin yemek borusundan ikinci kez geçmesine yol açar. Süt, limon ya da karbonat vererek maddeyi etkisizleştirmeye çalışmak ısı açığa çıkarır ve yanığı derinleştirir. Böyle bir kazada çocuğa hiçbir şey vermeden, ürünün kabıyla birlikte beklemeden başvurmanızı isterim.

Endoskopi ve Kontrastlı Çekim Ne Gösterir?

Endoskopi mukozanın durumunu gösterir, kontrastlı çekim ise darlığın yerini ve uzunluğunu ortaya koyar. Kostik madde kazalarında endoskopiyi ilk gün ya da hemen ertesinde yaparım. Bu incelemede yanığın derinliği değerlendirilir ve darlık gelişme olasılığı öngörülür. Alerjik kökenli iltihap kuşkusu varsa aynı seansta doku örneği alırım.

Kontrastlı özofagus çekiminde çocuk ağızdan bir kontrast madde içer. Görüntüde darlığın hangi düzeyde olduğu, kaç bölgeyi tuttuğu ve ne kadar uzun olduğu izlenir. Kontrast maddenin darlıktan geçme hızı daralmanın derecesini gösterir. Bu bilgi genişletme işleminin planlanmasında doğrudan kullanılır.

Gerekli gördüğüm durumlarda incelemeleri genişletirim. Asit kaçağının darlığa katkısı araştırılacaksa pH ölçümünü eklerim. Yinelenen akciğer enfeksiyonu varsa akciğer filmini de isterim. Düğme pil yutulması gibi acil durumlarda ise görüntülemeyi beklemeden endoskopiye geçerim.

Genişletme İşlemi Kaç Kez Tekrarlanır?

İşlemi tek seferde tamamlamak çoğu zaman mümkün olmaz ve genişletme birkaç seans hâlinde yinelenir. Yemek borusu, bir seansta güvenli sayılan belirli bir orandan fazla genişletilmez. Bu nedenle hedef çapa kademeli olarak ulaşılır. Seanslara kısa aralıklarla başlar, yanıt alındıkça aralığı açarım.

İki temel yöntem kullanılır. Ağızdan ilerletilen ve çapı kademeli artan çubuklarla yapılan işleme buji ile genişletme adı verilir. Diğer yöntemde darlık bölgesine yerleştirilen bir balon şişirilerek daralma açılır. Kostik madde sonrası gelişen uzun darlıklarda çubuk yöntemini daha güvenli bulurum.

Toplam seans sayısı çocuğa ve darlığın niteliğine göre değişir. Bazı çocuklarda birkaç seans yeterli olur, bazılarında program aylar boyunca sürer. En önemli istenmeyen gelişme yemek borusunun delinmesidir. İşlem sonrasında göğüs ağrısı, ateş, boyunda şişlik ya da nefes darlığı gelişirse beklemeden başvurmanızı isterim.

Beslenme ve Büyüme Nasıl Takip Edilir?

Beslenme ve büyüme, tedavinin başarısını gösteren en somut iki ölçüttür. Çocuğun kilosunu ve boyunu belirli aralıklarla ölçer, büyüme eğrisine işlerim. Eğrinin yeniden yükselmeye başlaması geçişin açıldığını gösterir. Kansızlık yönünden kan tetkiklerini de düzenli isterim.

Beslenme planını darlığın derecesine göre düzenlerim. Yumuşak kıvamlı, yüksek kalorili besinler ve artırılmış öğün sayısı bu planın temelini oluşturur. Lokmaların küçük olması, yavaş yenmesi ve iyi çiğnenmesi gerekir. Yemek sırasında sıvıyla indirme alışkanlığını ise sınırlamanızı isterim.

Ağızdan beslenme yeterli olmadığında geçici çözümler devreye girer. Beslenme sondası ya da mideye açılan bir beslenme ağzı, genişletme programı sürerken çocuğun büyümesini sürdürmesini sağlar. Yutma terapisi ve çiğneme eğitimini bu dönemde birlikte yürütürüm. İzlemi uzun yıllar sürdürür, yineleyen darlık ve geç dönem sorunları açısından çocuğu düzenli olarak değerlendiririm.