Acil Durumlar Rehberi

Acil başvuru kararı, çocuk cerrahisinde ailelerin en çok zorlandığı konulardan biridir. Bazı bulgular sabahı bekleyebilirken bazıları için saatler, hatta dakikalar belirleyici olur. Aradaki farkı dokunun dayanma süresi ve tablonun kötüleşme hızı belirler. Bu iki ölçütü bilen aile gereksiz kaygıya kapılmaz, gerçek acil durumda da vakit kaybetmez. Çocuk cerrahisi acillerinin ortak özelliği, bulgunun şiddetinden çok seyrinin anlam taşımasıdır.

Hangi Durumlarda Beklemeden Acile Gitmek Gerekir?

Bazı durumlarda beklemeden acile gitmek gerekir ve bu bulguların listesi kısadır. Torbada ya da kasıkta ani başlayan şiddetli ağrı ilk sıradadır. Daha önce gelip giden bir şişliğin sertleşip içeri girmemesi aynı gruba girer. Yeşil renkli kusma, fışkırır tarzda süren kusma ve dışkıda kan görülmesi gecikme kabul etmez. Ataklar hâlinde gelen şiddetli karın ağrısı ve ataklar arasında çocuğun bitkin yatması değerlendirme gerektirir. Karnın şişmesi, sertleşmesi, gaz ve dışkı çıkaramama da bu listede yer alır. Sağ alt karına yerleşen, yürümekle ve zıplamakla artan ağrı aynı gün görülmelidir. Düğme pil ya da mıknatıs yutulması, nefes alamama ve morarma beklemeden başvuru gerektirir.

Yanıklarda ölçüt yanığın yeri ve genişliğidir. Geniş ya da derin yanık, yüz, el, ayak, eklem ve genital bölge yanığı, elektrik ve kimyasal yanık acil kabul edilir. Karın travmasından sonra geçmeyen ağrı, solukluk ve idrarda kan da aynı gruptadır. Yenidoğanda beslenmeyi bırakma, karın şişliği ve ilk dışkıyı çıkarmama ayrı bir aciliyet taşır. Ameliyat sonrası ateş, kesi yerinde kızarıklık ve akıntı, kusma ve gaz çıkışının durması da beklemeden değerlendirilir.

Bu bulguların hiçbirinde saat ya da gün gözetilmez. Ateşin tek başına acil bir bulgu olup olmadığı sık sorulur. Ateş, karın ağrısı ya da kusma gibi bir bulguyla birlikteyse değerlendirme gerektirir. Üç aylıktan küçük bebekte ateş ise her durumda beklemeden görülmelidir. Kararsız kaldığınızda beklemek yerine başvurmanızı öneririm.

Testis Ağrısı, Boğulmuş Fıtık, Safralı Kusma Neyi İşaret Eder?

Testis ağrısı, boğulmuş fıtık ve safralı kusma, dolaşımın ya da bağırsak geçişinin kesilmekte olduğunu işaret eder. Torbada ani başlayan şiddetli ağrı, bulantı, kusma, torbanın kızarması ve yürümekte zorlanma damar burulması yönünde yorumlanır. Dolaşım kesildiği için dokunun dayanma süresi sınırlıdır, bu nedenle gece ya da hafta sonu beklenmez. Ergenler utanma nedeniyle şikâyetini gizleyebilir. Karın ağrısıyla gelen erkek çocukta torbanın da muayene edilmesini bu yüzden şart sayarım. Bu tablonun ayrıntılarını testis torsiyonu başlığında anlattım.

Boğulmuş fıtıkta kasıkta ya da göbekte daha önce gelip giden şişlik sertleşir ve geri itilemez. Şişlik üzerindeki deri kızarır ya da morarır, çocuk susmayan bir ağlamayla huzursuzlanır. Safralı kusma, karın şişliği ve gaz çıkaramama tabloya eklenir. Keseye giren bağırsak ya da yumurtalık dar boyunda sıkıştığı için önce toplardamar dönüşü bozulur. Doku şişer, sıkışma artar ve bu kısır döngü sürerse doku zarar görür. Evde şişliği zorlayarak itmeye çalışmanızı istemem, çünkü bu girişim dokuya zarar verir ve muayene bulgularını değiştirir. Tablonun tamamını boğulmuş fıtık sayfasında ele aldım.

Safralı kusma, yani yeşil renkli kusma, safranın mideye geri döndüğünü gösterir. Bu bulgu mide çıkışının altında bir tıkanıklık bulunduğunu düşündürür. Yenidoğanda bağırsak dönüş kusuru, bağırsak kapanıklığı, ilk dışkının tıkaç yapması ve bağırsak sinir hücrelerinin yokluğu akla gelir. Büyük çocukta yapışıklık, fıtık boğulması ve bağırsak dönmesi öne çıkar. Yeşil kusma hiçbir yaşta beklenir bir bulgu değildir; görüldüğü anda çocuk aç bırakılır ve başvurulur.

Pil Yutma, Yanık ve Tıkanmada İlk Dakikalarda Ne Yapılır?

Pil yutma, yanık ve tıkanmada ilk dakikalarda yapılacaklar birbirinden ayrı sıralar izler. Düğme pil yemek borusuna oturduğunda dokudan akım geçer ve ilk saatler içinde kimyasal bir yanık başlar. Bu nedenle pil ya da mıknatıs yutulduğunu düşündüğünüz anda 112 aranır ya da en yakın acil servise gidilir. Çocuğa yiyecek, içecek ve ağızdan ilaç verilmez, kusturulmaya çalışılmaz. Yanınıza aynı kutudan kalan eş bir örnek almanız cismin boyutunu gösterir. Yutma olaylarının tamamını yabancı cisim yutma başlığında anlattım.

Yanıkta ilk adım kaynağı uzaklaştırmaktır. Sıcak sıvı değmiş giysi beklemeden çıkarılır; cilde yapışan giysi çekiştirilmez, kesilerek alınır. Ardından yanık bölge ılık-serin akan su altında on ile yirmi dakika tutulur. Buz uygulanmaz; diş macunu, yoğurt, salça, yağ ve yumurta akı sürülmez. Bu maddeler dokuyu daha da zedeler, enfeksiyon riskini artırır ve yanığın derinliğini değerlendirmeyi güçleştirir. Su kabarcıkları patlatılmaz, çünkü koruyucu bir örtü işlevi görür. Bölge temiz ve tüy bırakmayan bir bezle gevşek biçimde kapatılır.

Tıkanmada ilk değerlendirme çocuğun nefesine bakmakla başlar. Çocuk öksürebiliyor ve ses çıkarabiliyorsa yalnız öksürmesi desteklenir; sırtına vurulmaz. Sırta vurmak kısmen tutunmuş cismi yerinden oynatıp tam tıkanmaya yol açabilir. Ses çıkaramıyor, öksüremiyor ve morarıyorsa 112 aranır ve basamaklara geçilir. Bir yaşından küçük bebekte beş kez sırta vuruş ile beş kez göğse bası dönüşümlü uygulanır. Bir yaşından büyük çocukta beş kez sırta vuruş ile beş kez karına bası dönüşümlü yapılır. Bebeklerde karına bası uygulanmaz, çünkü karaciğer ve dalak kaburga altından taştığı için yaralanır.

Acile Giderken Hangi Bilgiler Yanınızda Olmalı?

Acile giderken yanınızda belirli bilgilerin bulunması değerlendirmeyi hızlandırır. Kimlik ve varsa sigorta bilgisi ilk sıradadır. Belirtinin başlama saatini ve nasıl seyrettiğini kısa bir not hâlinde yazmanızı öneririm. Son yenen ve içilen şeyin saati, anestezi kararı için kritik bir bilgidir. Kullanılan ilaçlar, ilaç ve besin alerjileri mutlaka bildirilir. Geçirilmiş ameliyatlar, varsa son çıkış raporu ve son tetkik sonuçları yanınızda olmalıdır. Yuttuğu cismin eşi ya da kutusu, kusmuğun veya dışkının fotoğrafı ve şişliğin evde çekilmiş görüntüsü tanıya doğrudan katkı sağlar.

Aşı durumunun bilinmesi yaralanma ve yanıkta ayrı bir önem taşır. Bebeklerde doğum haftası ve doğum kilosu da sorulur. Bez, yedek giysi ve biberonu yanınıza almanız bekleme süresini kolaylaştırır. Biberonu yalnız izin verildiğinde kullanmanızı isterim.

Bu bilgileri bir arada tutmanın en kolay yolu telefonunuzda kısa bir not oluşturmaktır. Kronik hastalığı ya da geçirilmiş ameliyatı olan çocuklarda bu notu güncel tutmanızı öneririm. Çocuğunuza birden fazla kişi bakıyorsa aynı bilgiyi onlarla da paylaşmanız gerekir. Acil serviste sorulan ilk soruların çoğu bu listede yer alır. Bilgiyi hazır vermeniz tetkik ve tedavi kararının daha erken verilmesini sağlar.

Hangi Durumda Çocuğa Hiçbir Şey Yedirilip İçirilmez?

Ameliyat ya da uyutularak yapılacak bir işlem olasılığı bulunan her durumda çocuğa hiçbir şey yedirilip içirilmez. Bunun nedeni, mide dolu olduğunda uyutma sırasında mide içeriğinin akciğere kaçma riskinin doğmasıdır. Bu risk nedeniyle dolu mideyle işlem yapılmaz ve girişim saatlerce ertelenir. Kural özellikle boğulmuş fıtık kuşkusunda, safralı kusmada ve karın travmasında geçerlidir. Şiddetli karın ağrısı, testis ağrısı, yabancı cisim yutma ve bağırsak tıkanıklığı kuşkusu da aynı gruba girer. Ağızdan ilaç ve ağrı kesici de bu dönemde verilmez. Çocuk çok susamışsa ağzını ıslak bir bezle nemlendirebilirsiniz.

Açlık süresi acil serviste tabloya göre yeniden belirlenir. Çocuğun ne zaman ne yediğini bilmek bu kararı doğrudan etkiler. Son öğünün saatini yanlış bildirmek işlemin ertelenmesine yol açar. Bu yüzden emin olmadığınız bir bilgiyi tahminle vermemenizi isterim.

Aç bırakma her tabloda uzun sürmez. Ameliyat olasılığı bulunmayan bir tabloda beslenmeye izin verilebilir. Bu kararı muayene ve tetkikler tamamlandıktan sonra bildiririm. Beklerken damardan sıvı verilerek çocuğun susuzluğu önlenir. Böylece hem sıvı ihtiyacı karşılanır hem işlem gecikmez.

Gece ve Hafta Sonu Nasıl Ulaşılır?

Gece ve hafta sonu da aynı yollar açıktır, çünkü acil tablolar saat gözetmez. 112 ve acil servisler gün boyu ve haftanın her günü çalışır. Beklemeden başvuru gerektiren bir bulgu varsa sabahı beklemek doğru değildir. Çocuğun daha önce ameliyat edildiği birime ulaşamıyorsanız en yakın acil servise gitmenizi isterim. Oradaki değerlendirmeden sonra gerekiyorsa uygun birime yönlendirme yapılır. Taşımanın kendisi riskliyse 112 çağrılması daha güvenli bir seçenektir. Ağır darbeyle oluşan yaralanmalarda bu seçimi özellikle öneririm.

Telefonla danışmak muayenenin yerini tutmaz. Fotoğraf ve video yol gösterir, ancak karın muayenesinin yerine geçmez. Bu nedenle kuşkulu bulgularda telefonla yetinmemenizi isterim. Planlı sorular ve kontrol istekleri ise çalışma saatlerine bırakılabilir.

Acile gittiğinizde izlem önerildiyse evde neye bakacağınızı not alın. Ağrının artması, kusmanın sürmesi, ateşin yükselmesi ve çocuğun halsizleşmesi yeniden başvuru gerektirir. İlk başvuruda tanı netleşmemiş olabilir, çünkü bazı tablolar saatler içinde belirginleşir. Bu durumda yeniden gitmek gereksiz bir başvuru sayılmaz. Evde izlem, hekimin verdiği ölçütlerle yürütüldüğünde güvenli biçimde ilerler.