Safra Yolları ve Karaciğer

Safra yolları ve karaciğer, çocuk cerrahisinde seyrek görülen ama önemli bir başlık oluşturur. Bu bölgedeki sorunlar ya yenidoğan döneminde uzayan bir sarılıkla ya da büyük çocuklukta karnın sağ üst bölümünde yerleşen ağrıyla kendini gösterir. İki tablonun aciliyeti birbirinden tümüyle ayrılır, çünkü yenidoğandaki uzayan sarılık zamana karşı yarışılan bir durum yaratır. Bu nedenle sarılığın süresini ve dışkının rengini her bebekte ayrıca sorarım.

Safra Yolları ve Karaciğer Sorunları Hangi Gruplara Ayrılır?

Safra yolları ve karaciğer sorunları iki ana grupta toplanır; safra kesesiyle ilgili tablolar ve safra yollarının gelişimiyle ilgili doğuştan tablolar bu grupları oluşturur. Safra kesesinde taş oluşması çocuklarda erişkinlerden farklı nedenlere dayanır; ayrıntıları safra kesesi taşı başlığında anlattım. Ultrasonda rastlantıyla görülen küçük kabartıları safra kesesi polibi sayfasında ele aldım. Kesede taş bulunmamasına karşın boşalmanın bozulduğu tabloyu da bilier diskinezi başlığında değerlendirdim.

Kese kaynaklı tabloların ortak noktası ağrının yerleşimidir. Ağrı çoğu zaman karnın sağ üst bölümünde başlar ve sırta ya da sağ omza doğru yayılır. Yağlı yemeklerden sonra belirginleşmesi, bulantı ve kusmanın eşlik etmesi tanıyı destekler. Çocuklarda bu tablo ergenliğe yakın yaşlarda daha sık karşımıza çıkar.

İkinci grup, safra yollarının gelişimiyle ilgili doğuştan tablolardan oluşur. Bu tablolarda safra bağırsağa ulaşamaz, karaciğerde birikir ve dokuya zarar verir. Belirtiler yenidoğan döneminde sarılık, açık renkli dışkı ve koyu idrar biçiminde ortaya çıkar. Bu grubun tanınması zamanla yarıştığı için ailelerin dışkı rengini her gün izlemesini isterim.

Safra Nasıl Üretilir ve Ne İşe Yarar?

Safra karaciğerde üretilir ve ince kanallar yoluyla toplanır. Karaciğer hücreleri bu sıvıyı sürekli salgılar, kanallar da onu keseye ve bağırsağa taşır. Safra kesesi bir depo gibi çalışır; yemek arasında safrayı biriktirir ve yoğunlaştırır. Yağlı bir yemek yendiğinde kese kasılır ve içeriğini bağırsağa boşaltır.

Safranın asıl işi yağların sindirilmesini sağlamaktır. Yağ damlacıklarını küçük parçalara ayırır ve sindirim enzimlerinin bunlara ulaşmasını kolaylaştırır. Yağda eriyen vitaminlerin emilimi de safra olmadan tamamlanmaz. Bu nedenle safra akışı bozulan çocuklarda büyüme ve kilo alma etkilenir.

Safranın bir başka işi artık maddeleri vücuttan uzaklaştırmaktır. Kandan temizlenen bazı maddeler safrayla bağırsağa atılır ve dışkıyla dışarı çıkar. Dışkının kahverengi rengi de bu maddelerden gelir. Safra bağırsağa ulaşamazsa dışkı macun gibi açık renkli olur ve idrar belirgin biçimde koyulaşır.

Uzayan Sarılık Hangi Durumda Araştırılır?

Uzayan sarılık, yenidoğan döneminde iki haftayı aşarak süren sarılık olarak tanımlanır. Yenidoğan sarılığının büyük bölümü ilk günlerde başlar ve kendiliğinden geçer. Sarılık bu süreden sonra da sürüyorsa nedenin araştırılması gerekir. Araştırmanın gecikmesi, düzeltilebilecek bir tablonun kaçırılmasına yol açar.

Araştırmanın yönünü üç bulgu belirler. Dışkının macun kıvamında ve açık renkte olması, idrarın koyu renge dönmesi ve bebeğin kilo alamaması en uyarıcı işaretlerdir. Bu üçlü bir arada bulunuyorsa safra akışında bir engel düşünülür. Safra yollarının doğuştan tıkanıklığını bilier atrezi başlığında ayrıntılı anlattım.

Ailelerin bu dönemde yapabileceği en değerli şey basit bir gözlemdir. Bebeğin bezine her gün bakmanızı ve dışkının rengindeki değişimi not etmenizi isterim. Anne sütüyle beslenen bebeklerde de sarılık uzayabilir, ancak bu durumda dışkı rengi normal kalır. Dışkı rengi soluklaşıyorsa beklemeden başvurmanızı öneririm.

Karın Ağrısı Safra Kesesinden mi Kaynaklanır?

Karın ağrısının safra kesesinden kaynaklanıp kaynaklanmadığını ağrının yeri ve zamanlaması gösterir. Kese kaynaklı ağrı karnın sağ üst bölümünde yerleşir ve sırta ya da sağ omza vurur. Ataklar hâlinde gelir, yarım saatle birkaç saat arasında sürer ve sonra geriler. Yağlı yiyeceklerden sonra ortaya çıkması tanıyı güçlendirir.

Bu ağrıyı başka nedenlerden ayırmak gerekir. Mide kaynaklı ağrılar daha çok orta hatta yerleşir ve açlıkla ilişki gösterir. Kabızlığa bağlı ağrılar ise yer değiştirir ve dışkılamayla geriler. Karnın sağ üst bölümünde ele gelen bir dolgunluk varsa ayrı bir değerlendirme yaparım; karında ele gelen kitleye yaklaşımı karında ele gelen kitle başlığında topladım.

Ağrıya eşlik eden bulgular aciliyeti belirler. Ateş, titreme, gözlerin sararması ve sürekli kusma beklemeye gelmez; bu tabloda kanal tıkanıklığı ya da iltihap akla gelir. Ağrı saatlerdir geçmiyor ve çocuk hareket etmek istemiyorsa aynı gün başvuru gerekir. Hafif ve geçici ataklarda ise planlı değerlendirme yeterli olur.

Tetkikler Nasıl Sıralanır?

Tetkikler belirli bir mantıkla sıralanır ve her çocukta aynı liste istenmez. İlk basamakta ultrason ile kan tetkikleri yer alır. Ultrason taşı, kese duvarının kalınlığını ve kanalların genişliğini gösterir. Kan tetkikleri ise karaciğer işlevini ve safra akışını yansıtan değerleri verir.

İkinci basamak bulgulara göre belirlenir. Kanal tıkanıklığı düşünülüyorsa safra yollarını ayrıntılı gösteren görüntüleme yöntemleri istenir. Kesenin boşalma hızını ölçmek gerekiyorsa işlevsel bir inceleme planlanır. Yenidoğandaki uzayan sarılıkta ise dışkı rengi ile kan tetkikleri birlikte yorumlanır.

Tetkik seçiminde çocuğun yaşını ve işbirliğini göz önünde tutarım. Ultrason ağrısızdır, ışın içermez ve açlık dışında hazırlık gerektirmez. Işın içeren ya da uyku gerektiren incelemeleri yalnız karar değiştirecekse isterim. Sonuçları aileyle birlikte, adım adım gözden geçiririm.

Ameliyat Kararını Hangi Durumlarda Veririm?

Ameliyat kararını şikâyetin varlığına ve tablonun türüne göre veririm. Taş bulunan ama hiç şikâyet vermeyen çocuklarda hemen girişim düşünmem. Bu çocuklarda izlem kurar, ultrasonla belirli aralıklarla kontrol ederim; izlem ölçütlerini ameliyatsız izlem kararı başlığında anlattım. İzlem sırasında şikâyet başlarsa planı yeniden değerlendiririm.

Girişimi öne çeken durumlar ise nettir. Yineleyen ağrı atakları, taşın kanalı tıkaması, kese iltihabı ve pankreasın etkilenmesi ameliyat gerekçesi oluşturur. Kan hastalığına bağlı taş gelişen çocuklarda karar hematoloji ekibiyle birlikte verilir. Kesenin çıkarılmasıyla ilgili süreci laparoskopik kolesistektomi sayfasında ele aldım.

Doğuştan gelen safra yolu tıkanıklığında zaman en belirleyici ölçüt olur. Tanı konulduğu anda girişim planlanır ve bekleme süresi kısa tutulur. Bu çocuklar ameliyat sonrasında da uzun süreli izleme alınır. Her ailede girişimin amacını ve izlem planını baştan açıkça anlatırım.