İşeme Bozukluğunda Biofeedback

İşeme sırasında pelvis tabanı kaslarını gevşetemeyen çocuklarda ilaç yerine bir öğrenme programı uygularım. Bu programın adı biofeedback olarak bilinir ve çocuğun kendi kas etkinliğini ekranda görerek doğru hareketi öğrenmesine dayanır. İşeme bozukluğunun hangi nedenlerle ortaya çıktığını ve hangi bulgularla seyrettiğini işeme bozukluğu sayfasında ayrıntılı yazdım. Burada yalnız bu tedavinin kendisini, seansların nasıl geçtiğini ve evde nelerin sürdürüldüğünü açıklıyorum. Tedavi ağrısızdır, iğne içermez ve çocuğun katılımıyla yürür. Ailenin de programın içinde yer alması gerekir, çünkü asıl çalışma evde sürdürülür.

Biofeedback Hangi Çocuklara Uygulanır?

Biofeedback, işeme sırasında pelvis tabanını gevşetemeyen çocuklara uygulanır. Kesik kesik işeyen, işerken ıkınan ve mesanesini tam boşaltamayan çocuklar bu grubun çoğunluğunu oluşturur. Gündüz idrar kaçıran ve sık sıkışma yaşayan çocuklarda da programı gündeme getiririm; bu tabloyu gündüz idrar kaçırma başlığında ayrıca anlattım. Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonu geçiren ve mesanesinde artık idrar saptanan çocuklarda da tedavi anlamlı olur.

Bu programı her çocukta uygulamam. Çocuğun ekrandaki geri bildirimi anlayabilecek yaşta olması gerekir, bu nedenle okul çağından önce başlamam. İşbirliği kurulamayan çocuklarda önce davranış ve tuvalet düzenini çalışırım. Boşaltma sorununun arkasında yapısal ya da sinir sistemine bağlı bir neden varsa yol tümüyle farklı olur. Bağırsak ve mesanenin birlikte etkilendiği tabloları mesane-bağırsak disfonksiyonu sayfasında topladım. Kabızlık eşlik ediyorsa bu tedaviyi aynı dönemde yürütmeden programa başlamam. Çocuğun şikâyetini kendi ağzından dinlemeyi de önemserim, çünkü katılım ancak böyle sağlanır.

Seans Nasıl Geçer, Çocuk Ne Yapar?

Seans, çocuk giyinik hâlde bir sandalyede otururken geçer ve çocuk bu süre boyunca ekranla ilgilenir. Karın bölgesine ve kalça kaslarının üzerine cilde yapışan ince algılayıcılar yerleştirilir. Bu algılayıcılar kasların etkinliğini ölçer ve ölçümü ekranda bir şekle ya da eğriye dönüştürür. Çocuk böylece kendi pelvis tabanı kasları ile ilgili bilgiyi ilk kez gözüyle görür.

Çocuktan kasları kasmasını ve ardından gevşetmesini isteriz. Ekrandaki şekil her kasılmada değişir ve çocuk hangi hareketin hangi sonucu doğurduğunu kısa sürede kavrar. Asıl hedef kasmayı öğretmek değil, gevşetmeyi öğretmektir. İşeme sırasında gevşemesi gereken kası bilinçli olarak bırakmayı bu yolla öğrenir.

Seansın ağrı veren hiçbir aşaması bulunmaz. İğne, sonda ya da ilaç kullanılmaz ve algılayıcılar cildin üzerinde kalır. Bir seans yarım saat civarında sürer. Ailenin odada bulunması çoğu çocukta işbirliğini kolaylaştırır. Bazı büyük çocuklar ise yalnız kalmayı tercih eder ve bu isteğe saygı gösteririm. Seansın sonunda o gün neyi öğrendiğini çocuktan kendi sözleriyle anlatmasını isterim.

Kaç Seans Sürer, Sonuç Ne Zaman Alınır?

Kaç seans gerektiğini çocuğun öğrenme hızına göre belirler ve bunu baştan tek bir sayıyla söylemem. Genel olarak haftada bir ya da iki seansla yürüyen, haftalar süren bir programdan söz ederim. İlk değişimi aileler genellikle birkaç seanstan sonra fark eder. Bu dönemde ıkınma azalır ve işeme daha kesintisiz hâle gelir.

Kalıcı değişim ise program tamamlandığında ortaya çıkar. Program boyunca idrar akımını ve işeme sonrası mesanede kalan idrar miktarını ölçerek ilerlemeyi izlerim. Bu ölçümler çocuğun anlattığından daha nesnel bir bilgi verir. Hedefe ulaşıldığında seansları seyrekleştirir, sonra tümüyle bitiririm. Beklenen ilerleme sağlanmazsa programı uzatmak yerine tabloyu yeniden değerlendiririm. Böyle durumlarda önce ev kurallarının gerçekten uygulandığını sorgularım, çünkü eksik uygulama yanıtsızlık gibi görünür.

Oyun Temelli Olduğu İçin Çocuk Sıkılır mı?

Oyun temelli olduğu için çocukların büyük bölümü seanslarda sıkılmaz. Ekranda beliren şekil ya da eğri, çocuğun kendi hareketiyle değiştiği için ilgi çeker. Çocuk bir süre sonra bunu bir beceri yarışı gibi görmeye başlar. Bu ilgi tedavinin en güçlü yanını oluşturur, çünkü öğrenme ancak çocuk katıldığında gerçekleşir.

Yine de her çocuk aynı tepkiyi vermez. Bazı çocuklar ilk seanslarda çekingen davranır ve ekranla ilgilenmez. Böyle durumlarda seansı kısaltır, hedefi küçültür ve ilerlemeyi yavaşlatırım. Zorlayarak sürdürülen bir seansın hiçbir yararı olmaz.

Çocuğun tedaviyi neden yaptığını yaşına uygun bir dille anlatmak katılımı belirgin biçimde artırır. Ailelerden çocuğu kaçırma nedeniyle eleştirmemelerini özellikle isterim. Suçlanan çocuk tedaviye katılmaz ve şikâyetini gizlemeye başlar. Evde küçük ilerlemelerin övülmesi programı hızlandırır. Okulda tuvalete gitmekten çekinen çocuklarda öğretmenle kurulan basit bir iletişim de süreci kolaylaştırır.

Evde Yapılacak Egzersizler Nelerdir?

Evde yapılacak çalışmalar seansların etkisini kalıcı kılan asıl bölümü oluşturur. Programın ilk kuralı zamanlı işeme alışkanlığıdır; çocuğun gün içinde düzenli aralıklarla tuvalete gitmesini isterim. Böylece mesane uzun süre dolu kalmaz ve sıkışma atakları azalır. Tuvalete gitme saatlerini bir çizelgeye yazmanız uygulamayı kolaylaştırır.

İkinci kural doğru oturmadır. Çocuğun ayaklarının yere ya da bir basamağa değmesi, pelvis tabanının gevşemesini sağlar. Tuvalette acele etmemesi ve işemeyi ıkınarak hızlandırmaya çalışmaması gerekir. İşeme bittiğinde kısa bir süre daha oturup ikinci kez denemesi mesanenin tam boşalmasına yardımcı olur.

Üçüncü kural sıvı ve bağırsak düzenidir. Gün içinde yeterli su içmesini, akşam saatlerinde sıvıyı azaltmasını öneririm. Kabızlık varsa dışkı yumuşatıcı tedaviyi seanslarla aynı dönemde sürdürürüm. Evde tuttuğunuz işeme ve kaçırma günlüğü bana her kontrolde yol gösterir. Günlükte işeme saatleri, kaçırma olup olmadığı ve dışkılama düzeni yer alır.

Tedavi Sonrası Nüks Olur mu?

Tedavi sonrası nüks görülebilir ve bu olasılığı aileye baştan söylerim. Nüksün en sık nedeni ev programının bırakılmasıdır. Zamanlı işeme ve doğru oturma alışkanlığı terk edildiğinde eski davranış kısa sürede geri döner. Kabızlığın yeniden başlaması da nüksü tetikleyen önemli bir etkendir.

Nüksü önlemenin yolu programı bir süre daha sürdürmekten geçer. Seanslar bittikten sonra ev kurallarını aylarca uygulamanızı isterim. Kontrolleri de hemen kesmem; belirli aralıklarla akım ve artık idrar ölçümünü tekrarlarım. Bu kontrollerde bozulma görürsem birkaç hatırlatma seansı planlarım.

Hatırlatma seansları genellikle kısa sürer ve çocuk öğrendiği beceriyi hızla geri kazanır. Baştan başlamak çoğu zaman gerekmez. Okula ve yeni bir düzene geçiş dönemlerinde nüksün sıklaştığını gözlerim. Böyle dönemlerde çizelgeyi yeniden kullanmanızı öneririm. Değişiklik yaşanan her dönemde kuralları birkaç hafta boyunca daha sıkı uygulamanız yeterli olur.